In memoriam prof. dr. Pieter Baas

Ons bereikte het droeve bericht, dat Pieter Baas op 29 april 2024, de dag na zijn tachtigste verjaardag, is overleden. Pieter was sinds 1996 een zeer gewaardeerd lid van ons bestuur. Gedurende al die jaren heeft hij belangrijke bijdragen geleverd aan de talrijke symposia, georganiseerd door de Clusiusstichting, door zelf lezingen te geven en andere sprekers uit te nodigen. Zijn voorstellen voor nieuwe onderwerpen voor lezingen waren waardevol en innovatief.

Pieter was emeritus hoogleraar systematische plantkunde bij de Universiteit Leiden en oud wetenschappelijk directeur van het Nationaal Herbarium Nederland. Hij  was een nationaal en internationaal vermaard botanicus, gespecialiseerd in de systematische en ecologische houtanatomie.

Over zijn inspiratie heeft Pieter gezegd: “Mijn eigen interesse ligt vooral in de rol die het klimaat heeft gespeeld in de diversificatie van de microscopische bouw van het hout van bomen en struiken in de laatste 100 miljoen jaar van aanpassing en selectie. De anatomie van hout in al haar schoonheid en verscheidenheid is een sleutel tot het begrijpen van hoe bomen en struiken kunnen leven en overleven. En ons menselijk bestaan  is weer ondenkbaar zonder het bestaan van houtige planten.”

Pieter was een fijngevoelige, bescheiden, onderkoeld humoristische man. Wij zullen zijn warme vriendschap zeer missen.

Clusiuslezing 23 april door Cécile Verburg

Dinsdagavond 23 april a.s. staat de volgende Clusiuslezing op het programma, georganiseerd door de Clusiusstichting en de Stichting Vrienden van de Leidse Hortus. We hebben Cécile Verburg bereid gevonden om te vertellen over:

Juffertjes in ‘t groen

De lezing vindt plaats in de Oranjerie van de Hortus botanicus Leiden en begint om 20.00 uur. Hierbij nodigen we u van harte uit deze lezing bij te wonen. Omdat de ruimte in de Oranjerie beperkt is, behandelen wij aanmeldingen op volgorde van binnenkomst.

Na afloop van de lezing kunt u gezellig napraten onder het genot van een drankje.

We horen graag z.s.m. of u aanwezig wilt zijn, er is deze keer geen livestream.

Meldt u zich alstublieft uiterlijk 15 april aan door een e-mail te sturen naar g.a.van.uffelen@hortus.leidenuniv.nl

Vrouwen zijn in de loop der eeuwen op verschillende manieren bezig geweest met planten. Dat kan zijn in de tuin, als plantenjager, als schilder van planten, als verzamelaar en onderzoeker, als schrijver en dichter, en als ontwerper van tuinen en openbaar groen. Aan al deze aspecten wordt in deze lezing aandacht besteed. Voorbij komen onder andere de Middeleeuwse abdis Hildegard von Bingen, de 17e eeuwse ondernemende vrouwen Agnes Block, Magdalena van Poulle en Maria Sibylla Merian, de bloem- en plantenschilderessen Maria van Oosterwijck, Alida Withoos, Johanna Helena Herolt, Maria Moninckx, tuinontwerpsters Ko Mulder, Gertrude Jekyll, Mien Ruys, Else Hoffa, Jaqueline van der Kloet en Modeste Herwig. Ook nemen we een kijkje op een Buitenplaats. De lezing is een ode aan deze vrouwen die ons nog steeds inspireren met hun liefde voor planten en hun kijk op groen.

Afbeelding: Agneta en Catharina de Neufville, detail van schilderij David, Agneta en hun dochter Catherina Neufville door Michiel van Musscher (1645 – 1705). Copyright: Amsterdam Museum.

Kunsthistorica Cécile Verburg geeft regelmatig kunsthistorische lezingen op velerlei gebied bij o.a. de Vrije Academie. De uitnodiging om een Clusiuslezing te houden viel bij haar in goede aarde, omdat zij zich als kunsthistorica ook bezig houdt met alles wat met tuinen te maken heeft. Zij is actief in het Singelpark Leiden en verbonden aan de Stichting Kastelen, Buitenplaatsen en Landgoederen. In Leiden heeft zij de Pilgrimstuin ontworpen met 17e eeuwse planten, zie het artikel in ‘Hortus Leiden’ 2020.

We hopen u te ontmoeten op 23 april!

Clusiuslezingen 2024

In 2024 vinden er weer mooie Clusiuslezingen plaats. Noteer deze data alvast in uw agenda:

23 april – Cécile Verburg over “Juffertjes in het Groen”, een ode aan vrouwen die ons nog steeds inspireren met hun liefde voor planten en hun kijk op groen

25 juni – Michiel Plomp over Oraniënstate en Oranjegroen

15 oktober – Isabela Pombo Geertsma over kruidwis en heksenplanten

Clusiuslezing Bregje van Wesenbeeck, verslag

Voorzitter John van Ruiten van de Vrienden heette de aanwezigen, mede namens de Clusiusstichting, welkom op deze derde en laatste Clusiuslezing van het seizoen 2023. Na twee keer onderwerpen dichter bij huis gehad te hebben (Boerhaave en de Flora Batava) gingen we nu de tropen in, namelijk in de mangrovebossen.

John introduceerde de spreekster Bregje van Wesenbeeck. Zij is wetenschappelijk directeur van het instituut Deltares te Delft dat zich richt op allerlei aspecten van watermanagement. Daarnaast is zij lector aan de Universiteit Delft. Ze studeerde biodiversiteit en evolutie aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde vervolgens in Groningen. Ook was zij een aantal jaren lid van de Wetenschappelijk raad van Stichting de Noordzee, een stichting die richt op bescherming en duurzaam gebruik van de Noordzee, één van de intensiefst bevaren, gebruikte en beviste zeeën in de wereld.

Bregje heeft samen met collega’s mangrovebossen in Indonesië onderzocht. Mangrovebossen komen voor bij tropische kusten en in estuaria die heel geleidelijk aflopen naar zee, zodat slib is blijven liggen. Het terrein was daardoor niet gemakkelijk. Lopen is niet mogelijk, het wordt een soort kruipen door de modder.

Mangrovebossen vind je dus in de tropen. Door klimaatverandering schuiven ze in Noord Amerika langs de kust op naar het noorden. In Europa gebeurt dat nog niet, omdat de Middellandse Zee er tussen zit.

Verschillende soorten mangroves hanteren verschillende strategieën om zuurstof bij hun wortels te krijgen. Uitlopers van hun wortels onder water naar boven, zodat die boven het water uitkomen. Of hun wortels vanuit de stam boven water laten beginnen.

Mangrovebossen hebben een aantal belangrijke functies, zoals:
– Kustbescherming, zo’n bos breekt golven en vermindert de kracht van de wind. Daardoor zijn de gevolgen van zware stormen en tsunami’s minder ernstig.
– Mangrovebossen zijn een kraamkamer voor vele soorten vis, zeer belangrijk voor de biodiversiteit aan de kusten. En voor de lokale vissers.
– Het binden van CO2. Niet alleen binden mangroven CO2 bij hun groei d.m.v. fotosynthese, ook voorkomen zij dat in de grond opgeslagen CO2 vrijkomt. Verlies je mangrove, dan komt deze CO2 vrij.
– Toerisme, men vindt het leuk door de bossen te kanoën of er via plankieren doorheen te lopen.

Bij zeespiegelstijging en/of inklinking van de grond moeten mangroven ruimte hebben om landinwaarts te groeien. Bouw je en dijk tussen de zee en mangroven, dan gaan mangroven die stromend water nodig hebben, dood. Bouw je een dijk te kort achter een mangrovebos, dan is er geen ruimte meer om landinwaarts te groeien. Bovendien verliezen plaatselijke visser hun haventjes als de dijk te dichtbij zee wordt gebouwd.

Mangrovebossen worden helaas zwaar bedreigd. Men legt bijvoorbeeld op grote schaal visvijvers aan waarin allerlei soorten vissen en garnalen worden gekweekt in het leefgebied van de mangroven. Of mangroven worden gekapt voor het hout dat plaatselijk voor van alles wordt gebruikt. En steden breiden zich in rap tempo uit richting de kust.

Bij Deltares is een lange, smalle waterbak aangelegd waarin golven van diverse sterktes kunnen worden opgewekt. Met behulp daarvan testen Bregje en haar collega’s hoeveel kracht van water bepaalde bomen, bijvoorbeeld wilgen, kunnen doorstaan. En wat het daarbij uitmaakt of er blaadjes aan die wilgen zitten of niet. Een aantal werkstudenten is een week bezig geweest om alle blaadjes van de testwilgen af te halen. Op deze manier kunnen verschijnselen die zich in de natuur voordoen in een laboratoriumsituatie worden getest.

Bovenstaande foto: Wilgen met blaadjes in de bak

Nadat Bregje een aantal vragen had beantwoord, bedankte John haar hartelijk voor haar mooie, interessante presentatie. We hebben er veel van geleerd. Als dank gaf hij haar het tentoonstellingsboek ‘Japan op de gevoelige plaat’ horend bij de gelijknamige tentoon-stelling in het Sieboldhuis. Tenslotte vermeldde John dat de eerste Clusiuslezing in 2024 gehouden zal worden op 23 april, verzorgd door Cécile Verburg over ‘tuinvrouwen’. Ook voor de agenda: De Vrienden organiseren hun Winterlezing op donderdag 25 januari. Daarna nodigde hij de aanwezigen uit nog wat na te praten onder het genot van een drankje.

Tekst: Adri Mulder Beeld: Adri Mulder en Deltares

Clusiussymposium 17 april 2024: Onderaards leven

Onderaards leven / Life underground

Woensdag 17 april 2024 – Academiegebouw Universiteit Leiden

Het bestuur van de Clusiusstichting nodigt u van harte uit voor het bijwonen van het Clusiussymposium over het leven onder de grond.

Ons aardse leven speelt zich grotendeels bovengronds af. Toch tonen we een sterke interesse in de grond onder onze voeten. We beschouwen de ondergrond als een mogelijke schatkamer, iets om te gebruiken, te exploiteren en te benutten voor onze overleving. Denk aan vruchtbare bodems voor landbouw, maar ook aan ondergronds transport, riolering, opslag, elektriciteit en alle andere aspecten van onze moderne geïndustrialiseerde wereld. Ook onze fossiele en minerale hulpbronnen worden uit de diepten van de aarde gehaald. Kortom, onze relatie met de bodem is gericht op onze eigen overleving. Tegelijkertijd zijn mensen zich vaak niet bewust dat deze ondergrondse wereld bruist van het leven. Bodemorganismen verschijnen in allerlei vormen en maten, allen op bijzondere wijze aangepast aan het leven in het onderaardse. Tijdens dit symposium dalen we af in het ondergrondse om kennis te maken met deze bijzondere levensvormen.

Het symposium vindt plaats in de Telderszaal van het Academiegebouw van de Universiteit Leiden, op woensdag 17 april a.s., van 10-17 uur. De voertaal is voornamelijk Nederlands, enkele presentaties zijn Engelstalig.


PROGRAMMA

09:30 Registratie, Beeldentuin Academiegebouw, Rapenburg 73, Leiden

10:00 Welkom door mr. Martine Mondt-Schouten, voorzitter Clusiusstichting

    Introductie van de sprekers door dr. Didi van Trijp, bestuurslid Clusiusstichting

10:05 Dr. Vincent Merckx, Universiteit van Amsterdam en Naturalis Biodiversity Center – Samenwerking en bedrog in de onderwereld: De complexe interacties tussen planten en mycorrhizaschimmels

10:40 Norbert Peeters, botanisch filosoof, Universiteit Wageningen – Radicale Darwins: Charles & Francis Darwin over het ondergrondse leven van wortels

11:15 Koffiepauze

11:45 Dr. Emilia Hannula, Universiteit Leiden – Entangled web of life belowground

12:20 Wim van Egmond, microfotograaf – Soil life in action

13:00 Lunchpauze

14:00 Prof. dr. Pedro Crous, Universiteit Utrecht – Evolution of novel fungal lineages

14:45 Prof. dr. ir. Ben Scheres, Universiteit Wageningen – Basic Plant Sciences and Breeding: How to connect knowledge and application?

15:30 Theepauze

16:00 Marjolein Hessels, kunstenaar – Botanische installaties, objecten, textiel en fotografie

16:45 Samenvatting door Martine Mondt-Schouten

17:00 Borrel

 

REGISTRATIE

De registratie is gratis. U kunt zich aanmelden door een e-mail te sturen naar g.a.van.uffelen@hortus.leidenuniv.nl

Het aantal plaatsen is beperkt. Aanmeldingen worden in volgorde van binnenkomst behandeld, en u wordt vriendelijk verzocht zich af te melden wanneer u onverhoopt toch niet kunt deelnemen. U kunt zich voor de lunch opgeven in een e-mail naar Gerda van Uffelen, plus het overmaken van €15 op rekening NL81 ABNA 056.64.34.482 t.n.v. de Clusiusstichting. Een hoger bedrag is natuurlijk welkom.

Tinde van Andel houdt Clusiuslezing

Afbeelding tomaat van Georg Oellinger (1553)

Op 17 mei jongstleden heeft Tinde van Andel de eerste Clusiuslezing in samenwerking met de Vrienden van de Hortus gehouden. Ruim 200 belangstellenden hebben zich voor deze online lezing aangemeld en die daadwerkelijk bijgewoond.

John van Ruiten, voorzitter van de Stichting Vrienden van de Leidse Hortus, heette de belangstellenden welkom. De nieuwe voorzitter van de Clusiusstichting, Martine Mondt, sprak over de missie van de Clusiusstichting en introduceerde Prof. Dr Tinde van Andel. Het gesprek na afloop door John van Ruiten verliep aan de hand van de per chat gestelde vragen uit het publiek. De waardering voor deze aanstekelijke lezing bleek ook uit de vraag naar publicatie op de website van de Clusiusstichting en de website van de Hortus Leiden. Deze vraag is dan ook door Tinde van Andel én de beide Stichtingsbesturen direct positief beantwoord.

De link naar de online lezing https://youtu.be/Kvi4Zaz9jo0,

Bijzonder hoogleraarschap van prof. Dr. Tinde van Andel met vijf jaar verlengd

Het jaar 2020 zal in ieders herinnering als het jaar van de pandemie blijven bestaan. Het jaar waarin belangrijke gebeurtenissen werden uitgesteld en afgelast. Voor de Clusiusstichting was het dramatisch om het Symposium “The Japanese Footprint of Siebold in the Netherlands” vlak voor 18 maart te moeten afzeggen.

Het was echter ook een bijzonder succesvol jaar. De verlenging van de Clusiusleerstoel van Tinde van Andel werd bekrachtigd: van 2020 tot 2025 zal zij haar tweede termijn van de leerstoel Geschiedenis van Botanie en Tuinen verder uitbouwen. Lovende woorden van het curatorium bevestigden dat de bijzonder hoogleraar met succes een groot aantal studenten en promovendi begeleidt en dat zij haar onderzoeksresultaten goed weet te presenteren voor een breed publiek.

Tinde van Andel sprak haar oratie uit in januari 2017. In de volgepakte aula sprak zij met vuur over het belang van de openbaarmaking van de herbaria in de schatkamers van de universiteiten en musea onder de titel: Open the Treasure Rooms and Decolonize the Museum. En dat is precies wat zij met haar medewerkers de afgelopen jaren heeft gedaan. De historische herbaria zijn nu onderzocht door Anastasia Stefanaki en Abdolbaset Ghorbani, Aleid Offerhaus opende het Zierikzee-herbarium en werkt momenteel aan het D’Oignies herbarium. Er wordt gewerkt aan ander historisch botanisch materiaal: de Braziliaanse plantenillustraties uit de Libi Picturati in Polen, aan de historische Breyne herbaria met voornamelijk Poolse planten, en aan Chinese medicijncollecties.

Met haar oproep de musea te dekoloniseren beweegt Tinde zich op een maatschappelijk bijzonder actueel thema. Dat blijkt niet altijd eenvoudig. Enkele collecties van instituten die zijn opgegaan in Naturalis, kregen in de catalogus van de tentoonstelling 200 jaar Naturalis al wel een plek. Tinde werkte daartoe samen met Eulalia Gasso Miracle en Tiny Monquil.

Tinde werkte eveneens mee aan tentoonstellingen in het Tropenmuseum Amsterdam over Suriname en over de Syrische opstand en aan de slavernijtentoonstelling in Het Rijksmuseum. De laatste twee zijn deze zomer te bezoeken.

Kortom: Prof. Dr Tinde van Andel maakt haar ambities waar en het verheugt de Clusiusstichting dan ook zeer dat zij de komende jaren haar werk met zoveel verve kan voortzetten. Ook zal zij met de Clusiusstichting een rol spelen in de samenwerking met de Vrienden van de Hortus.

Hieronder vindt u de link naar het belangwekkendste artikel: https://journals.plos.org/plosone/article/authors?id=10.1371/journal.pone.0217779 

De lijst van publicaties vindt u hieronder:  

Op 14 maart 2018 vindt het Clusiussymposium plaats – Save the date!

The Dawn of Botany: 16th Century Representations of Nature

 

14 March 2018: Klein Auditorium, Leiden University Academy Building, Rapenburg 73, Leiden

The sessions will take place in the Academiegebouw in Leiden, between 10:00 and ca. 17.15, the venue will open at 9.30. Registration is free.

Please register by sending an email to Gerda van Uffelen, secretary of the Clusius Foundation, g.a.van.uffelen@hortus.leidenuniv.nl

If you want to join us for lunch, let us know March 8th at the latest. You can pay (€10) on March 14.

 

TENTATIVE PROGRAMME:

Prof. Dr. Eric Jorink (Leiden / The Hague) – Welcome and introduction

Prof. Dr. Hans-Walter Lack (Vienna / Berlin) – Codex Fuchs

Dr. Anastasia Stefanaki (Naturalis) – A smiling garden of everlasting flowers: the 16th century En Tibi herbarium

Dr. Abdolbaset Ghorbani (Uppsala) – The Syrian Rauwolf herbarium (1574)

Dr. Florike Egmond (Rome) – Eye for Detail

Dr. Erma Hermens (Amsterdam) – Depicting Nature: materials and techniques of Early Modern botanical illustration

Dr. Gerda van Uffelen (Leiden) – A living garden from 1594

Prof. Dr. Tinde van Andel (Naturalis / Leiden) – Opening Leiden’s treasure rooms